Geert Noels Geert Noels, Econopolis
Tekst
Jo Cobbaut
Beeld
Wouter van vaerenbergh

Economie moet om de mens draaien

1 oktober 2019
In wezen moet economie draaien om de mens en hoe mensen dingen samen doen. We mogen het individu niet wegcijferen.
In ‘Gigantisme’ documenteert Geert Noels een trend naar steeds grotere organisaties en structuren. Managers en beleidsmakers streven naar economische schaal en efficiëntie, maar blijven blind voor sociale en ecologische nadelen.

In ‘Gigantisme’ documenteert Geert Noels een trend naar steeds grotere organisaties en structuren. Managers en beleidsmakers streven naar economische schaal en efficiëntie, maar blijven blind voor sociale en ecologische nadelen. 

Geert Noels, oprichter van vermogensbeheerder Econopolis, gebruikt de metafoor van de Champions League: een beperkt aantal topclubs speelt op het hoogste niveau, monopoliseert de televisierechten, koopt elk talent en duwt kleinere clubs in de rol van satellieten. Nieuwe clubs kunnen daar nooit nog een plaats veroveren. Dat ziet hij op veel domeinen gebeuren, met als gevolg minder concurrentie. En een verhoogd risico op stagnatie, vervreemding en collusie tussen beleidsmakers en topmanagers.

Niet alleen techgiganten spelen hun marktmacht uit?
Geert Noels: ”Ook beleidsmakers laten zich kritiekloos de voordelen aanpraten van efficiëntie en schaalvoordelen. Ook bibliotheken, scholen en ziekenhuizen moeten groter worden. Impulsen die we vandaag geven, zijn gericht op schaalvergroting. Overheden doen het, maar ook centrale banken.”

U legt een zware verantwoordelijkheid bij centrale banken.
Geert Noels: ”Met hun lage rentepolitiek maken zij geld zeer goedkoop. Dat laat onder meer toe dat vooral grote bedrijven zich zeer goedkoop financieren. Zo vergroten ze hun macht nog via fusies en overnames. We zien die op een veel grotere schaal dan ooit tevoren. En ze volgen elkaar veel sneller op. Het is fout beginnen lopen in de jaren ’80. Vervolgens werd de beslissing om Microsoft op te splitsen een paar jaar later teruggedraaid. Wellicht vreesden ze na het uiteenspatten van de technologiebubbel dat de sector teveel schade zou lijden.” 

En dan is er nog de kracht van de lobby.
Geert Noels: ”Let op, een gezonde vorm van lobby hoort bij een democratie. Belangengroepen hebben een rol, maar ze mogen niet de overhand krijgen of geïnstitutionaliseerd raken zoals bij ons. Het kan niet dat een regering niets kan beslissen zonder dat een lobby eerst eens kritisch heeft kunnen kijken. Of erger nog: dat de lobby de wetteksten schrijft. Een lobby is bijna per definitie gericht op bestendigen van bestaande situaties. Zelfs als er een consensus groeit voor strengere regels, dan zullen ze toch nog op de rem staan. Ze zijn zogezegd niet tegen innovatie, maar die moet wel gebeuren vanuit de bestaande consensus.” 

Spelen sommige grote bedrijven geen voortrekkersrol in het verduurzamen van wereldwijde toeleveringsketens en in het opleggen van normen?
Geert Noels: ”Duurzaamheid wordt een slogan. Ik denk niet dat taille daar een rol speelt. Wat het langste overeind blijft, is de constructie die flexibiliteit combineert met rigiditeit. Grote torens die niet kunnen bewegen, storten in. Economen denken daar te weinig over na. De euro is een voorbeeld van een rigide constructie zonder flexibiliteit. Systemen die het lang volhouden, hebben altijd aandacht voor decentrale kernen. Die hebben sneller voeling met wat er evolueert en passen zich sneller aan. VRT zoekt nu duizend medewerkers om meer voeling te hebben met wat er gebeurt. De redactie was verrast door de verkiezingsuitslag. Maar misschien is de VRT gewoon veel te gecentraliseerd? Net als de Belgische politiek. Of de EU: we kiezen weer toppolitici waar de mensen geen voeling mee hebben. Als ik reis, let ik altijd op graffiti en vernieling van straatmeubilair. Dat is een teken van slecht beheer. Als mensen geen respect hebben voor overheidsbezit, is dat een symptoom van een slecht werkend land. De meeste politici bedoelen het goed, maar ze worden geleid door foute axioma’s. Beleid is paradoxen managen. Rigiditeit en flexibiliteit, verantwoordelijkheid en solidariteit… Politici moeten uit hun zuilen van links of rechts komen.” 

U hebt ook vragen bij de globalisering. Die zorgde toch voor veel welvaart.
Geert Noels: ”Dat ontken ik ook niet, maar ze is niet even goed of bereikbaar geweest voor iedereen. En ze wordt eenzijdig gemeten in bbp (bruto binnnenlands product). Er wordt te weinig rekening gehouden met de impact op milieu, sociale systemen enzovoort. Ook hier weer gaan economen te makkelijk uit van valse axioma’s. Om er nog zo een te noemen: handel verhoogt altijd en overal de welvaart.”

Anderzijds documenteren auteurs als Steven Pinker of Hans Rosling hoe groei correleert met welzijn, lagere geboortecijfers en dus minder overbevolking.
Geert Noels: ”Ik heb daar al over geschreven voor Pinker dat deed. Maar er is ook een plafond in de relatie tussen groei en geluk. Die correlatie mag ons hoe dan ook niet blindmaken voor nogal wat welvaartsziektes als obesitas en burn-out. De mens wordt ontregeld en ik durf hier toch de sprong maken van gigantisme naar vervreemding. In wezen moet economie draaien om de mens en hoe mensen dingen samen doen. Economie mag geen systeem worden waarin enkelen hun agenda realiseren en de amorfe grote massa maar moet volgen en hopen.”

Op allerlei doorsijpeleffecten.
Geert Noels: ”Precies. Ik wijs in het boek op het weinig bekende, maar toch goed geanalyseerde effect van de problemen die opduiken waar Wallmartvestigingen open gaan. Er verdwijnen in eerste instantie kleinere winkels en de diversiteit verschraalt. Lagere prijzen leveren op korte termijn wat meer koopkracht op, maar later komen de effecten van lagere lonen. We moeten niet te snel juichen als er een shoppingcenter of een meubelgigant bijkomt om een fabriek te vervangen. Economen denken niet genoeg na over de langere termijn.”

Anderzijds zijn zeer veel grote bedrijven van weleer weer verdwenen. U signaleert dat de gemiddelde levensduur van bedrijven verkleint.
Geert Noels: ”Gigantisme heeft inderdaad iets zelfvernietigends. Grote organisaties worstelen met teveel centralisering en gebrek aan innovatiekracht. Maar intussen is veel schade aangericht. E-commerce botst op zijn grenzen, maar grote spelers vieren een politiek v an verbrande aarde.” 

Maar hebben we geen schaal nodig om bijvoorbeeld moderne medische apparatuur beschikbaar te maken?
Geert Noels: ”Decentraliseer en specialiseer tegelijk. Misschien zijn twaalf kleinere scholen beter dan een grote. Die kleine kunnen eigen accenten leggen. Geef mensen keuzes. Laat er McDonalds zijn, maar ook talloze restaurants. Niemand komt toch op het idee om één groot restaurant op te zetten met daarin alle denkbare menu's, omdat één grote keuken efficiënter zou zijn. Belachelijk? Ja, maar het is niet gekker dan alle specialismen in één ziekenhuis. Wat is het effect op patiënten, hoe voelen ze zich daar, wat is hun genezingsproces en wat is het geluksgevoel van mensen die er werken?”

U signaleert trouwens een opmerkelijk verband tussen de omvang van organisaties en het aantal burn-outs. 
Geert Noels: ”Medewerkers in grote technologiebedrijven hebben meer last van burn-out zie kader). In de zorgsector blijkt het personeel gelukkiger in kleine entiteiten dan in grote. Ik vermoed dat dat ook geldt voor patiënten. En voor leerlingen op grote scholen. In de Verenigde Staten is het verband tussen grote scholen en pesten, racisme en misdaadcijfers zeer goed gedocumenteerd. Grootte maakt hier het negatieve verschil.”

U hebt veel vragen bij de EU. Hebben we bijvoorbeeld geen Europees leger nodig?
Geert Noels: ”Vele economen wezen er al op: grote legers vormen verhoogt net de kans op een oorlog. Ik geloof niet meteen in de wil van Rusland om onze contreien binnen te vallen. Ik lees veel geschiedenis, zeker economische. Ik ben pacifist, maar niet naïef. Ik zie bij de Chinezen geen militair expansionisme dat ons bedreigt. Wat niet betekent dat ik goedpraat wat ze intern doen of niet besef dat zij een andere visie op Taiwan hebben dan ikzelf en het Westen. Maar ik denk dat er meer gevaar schuilt voor Europa in wapentuig bouwen dan in een dreiging van andere blokken. De oorlogen zullen trouwens meer economisch dan militair worden, en daar is Europa net heel naïef en te weinig defensief.”

Hadden Europese landen de genocide in het voormalige Joegoslavië kunnen stoppen?
Geert Noels: ”Het ontbrak ons daar niet aan een groot leger, het ontbrak ons aan de moed om iets te doen. We moeten ons steentje bijdragen, maar doordacht. Het is zoals met de euro: een typisch voorbeeld van politieke drang om zaken te groots te zien. En nu maar de implosie managen. De sterkte van Europa zit in onze diversiteit. Laat ons niet te snel kiezen voor één oplossing, één stroming… De oplossing komt dikwijls uit onverwachte hoek. Misschien is de manier waarop Italianen naar zaken kijken soms beter dan de Duitse of de Franse. Maak daar geen eenheidsworst van.”

U blijft dan ook heel rustig over de brexit.
Geert Noels: ”Ik denk dat die gedramatiseerd wordt om andere landen af te schrikken. Ik ken de studies over het welvaartsverlies van de Britten, maar ik zie ook de typische truken om effecten op te blazen. Er wordt een verlies van het bbp becijferd en ze laten uitschijnen dat dit er op korte termijn zal zijn, terwijl het dikwijls gaat om een cumulatief effect uitgespreid over vele jaren, en met grote foutenmarges. En intussen calculeren ze niet in dat de Britten creatieve oplossingen kunnen bedenken. Er is veel ‘guided research’. De ECB zal geen eurokritische studies publiceren. Economen moeten wat bescheidener zijn en in scenario’s leren denken.”

Een verrassend kritische kijk voor iemand die beleggers adviseert.
Geert Noels: ”k vind het kapitalisme superieur, maar sociaal en ecologisch moet een en ander worden hersteld. Overigens is het pure beleggen ook te eenzijdig. Econopolis vertrekt vanuit financiële parameters, maar ook vanuit sociale en ecologische, gesteund op sustainalytics. Zo word je een ander soort belegger. En dan krijg je ook andere klanten. Het is trouwens niet zo dat het opsplitsen van grote conglomeraten waarde vernietigt voor beleggers of aandeelhouders. Breek een gigant op en je geeft de entiteiten zuurstof om zich te ontwikkelen. Een grote boom die valt, maakt licht en plaats voor veel nieuwe kleintjes.”

Geert Noels, Gigantisme. Van too big to fail naar trager, kleiner en menselijker