Vrouwelijke wijsheid op de arbeidsmarkt

​Vrouwen op de arbeidsmarkt. Ooit was het allesbehalve vanzelfsprekend. Vandaag zien we vrouwen in recordaantallen deelnemen aan het werkleven, al botsen ze daarbij nog steeds op hardnekkige drempels. Het is in die context dat ‘Vrouwelijke wijsheid op de arbeidsmarkt’ - het nieuwe boek van Professor Annet de Lange - ontstond. Professor Annet de Lange combineert haar academische expertise met een jarenlange ervaring in de praktijk. En hoewel ze voor die balans zelf óók heeft moeten strijden, lijkt ze het idee van vrouwelijke wijsheid steeds meer te omarmen. Zij schreef het boek om te onderzoeken welke wijsheid vrouwen kunnen brengen, zowel op de werkvloer als voor de arbeidsmarkt.

Wijsheid

Wanneer het woord valt, moet Annet even lachen. “We verwarren wijsheid vaak met intelligentie”, legt ze uit. “Maar wijsheid gaat over veel meer dan het intellectuele.” Ze vermeldt de brede definitie van het woord wijsheid, die gebaseerd is op het werk van Sternberg & Glück: “De inzet van creativiteit, intelligentie en collectieve kennis met als doel de wereld te verbeteren.”

Ze legt uit dat wijsheid vier dimensies omvat. De cognitieve dimensie verwijst naar het inzetten van ervaring en intelligentie in een specifieke context. Dit is de component waar we het vaakst aan denken bij wijsheid: rationeel zijn en geïnformeerde beslissingen maken. Maar de andere dimensies zijn minstens even belangrijk. Zo is er het affectieve, wat verwijst naar empathie en het vermogen om verschillende perspectieven te begrijpen. De reflectieve dimensie draait om introspectie en zelfkennis: weten waar je staat, wat je kunt en wat je nodig hebt. En de morele dimensie gaat over handelen vanuit een ethisch kompas, met oog voor het geheel.

Volgens Annet zijn het ook zeker die laatste drie componenten die belangrijker worden. “We hebben mensen nodig die kunnen verbinden, doorvragen, reflecteren en morele keuzes durven maken.” Ze benadrukt specifiek dat wijsheid om solidariteit gaat. Er mag gerust persoonlijk gewin zijn, maar er moet een balans bestaan tussen het individuele en het collectieve. Wijsheid heeft te maken met solidariteit en met handelen in functie van het geheel. Veel vrouwen richten zich daar sterk op, mede door de ervaringskennis die ze in hun loopbaan en leven hebben opgebouwd.

Vrouwelijke perspectieven

Annet merkte dat vrouwen vaak andere ervaringen meebrengen dan mannen. Ze hebben vaker zorgtaken, vaker periodes van onderbreking of heroriëntatie, en bewegen zich vaker tussen verschillende rollen tegelijk. Die ervaringen kleuren hoe ze naar werk, zorg, rechtvaardigheid en solidariteit kijken. Ze zag ook dat vrouwelijke wijsheid historisch gezien minder gedocumenteerd is. “We hebben decennialang vooral gekeken naar mannelijke loopbanen en mannelijke normen. Vrouwelijke ervaringen zijn minder zichtbaar. En dan merk je dus – zeker met alle uitdagingen van vandaag – dat er een puzzelstukje mist in het verhaal van collectieve wijsheid. Ik miste zelf ook spiegels: verhalen van vrouwen die niet alleen succesvol zijn, maar ook vertellen wat ze onderweg geleerd hebben. Verhalen waar ik mezelf in vind en die me kunnen inspireren.”

Dat gemis werd de aanleiding voor haar boek. Annet sprak 38 vrouwen, die ze sneeuwbalgewijs selecteerde. Ze vroeg iedere vrouw om haar drie belangrijkste wijsheden te delen en om een andere vrouw te nomineren om hetzelfde te doen.

Inspirerende verhalen

Een van de meest treffende voorbeelden uit het boek is het gesprek met Mariëtte Hamer, regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag. Annet herinnert zich hoe Mariëtte, nog voor de koffie koud was, zei dat seksuele intimidatie de wereld uit moet. “Niets doen is geen optie”, zei Mariëtte. Volgens Mariëtte Hamer moeten we realistisch zijn en erkennen dat seksueel grensoverschrijdend gedrag wel degelijk nog steeds een probleem vormt. Het is belangrijk om met zorg te reageren, maar ook om er heel wat lawaai over te maken. Mariëtte Hamer heeft dan ook een belangrijke rol gespeeld: ze lanceerde campagnes tegen seksueel geweld en werkt nog steeds hard op het thema. Dat vat de vier dimensies van wijsheid mooi samen, met een duidelijke nadruk op solidariteit en het collectieve belang.

Annet vertelt hoe ook de andere wijsheden van Mariëtte Hamer een indruk nalieten. “Ze zei dat als je stijgt op de carrièreladder, dat je een andere vrouw met je mee moet nemen. Het is onze verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat andere vrouwen mee kunnen stijgen.” Het is ook net dat soort verhalen dat Annet wilde vastleggen, zegt ze.

Vijf overkoepelende thema’s

De gesprekken waren kort maar intens. Ondanks de verschillen in leeftijd, achtergrond en sector kwamen dezelfde thema’s telkens terug. Reflectie bleek een rode draad te zijn doorheen de interviews. “Veel vrouwen vertelden hoe ze door de jaren heen geleerd hadden om stil te staan en bewust keuzes te maken. Je naar binnen keren en reflecteren is eerder een representatie van vrouwelijke energie.” Kwetsbaarheid speelt ook een belangrijke rol als het op vrouwelijke wijsheid aankomt. Zwangerschap, mantelzorg, ziekte, mentale gezondheid: het zijn momenten waarop kwetsbaarheid het meest zichtbaar wordt. De vrouwen beschreven hoe belangrijk het is om te durven zeggen dat iets moeilijk is, dat je twijfelt, dat je hulp nodig hebt. “Kwetsbaarheid helpt ons in de praktijk om preventief te handelen en op te vangen. Er is namelijk meer ruimte voor zorgen voor elkaar, omdat we erkennen dat kwetsbaarheid oké is.”

Inclusiviteit in werving en selectie vormde een derde thema. Veel vrouwen hadden ervaren dat er vooral naar diploma’s en cv’s werd gekeken, terwijl hun kracht ook vaak lag in vaardigheden of zorgervaring. Zeker vrouwen die op latere leeftijd aan het werk gaan hebben veel vaardigheden ontwikkeld, maar daar wordt bij selectie weinig rekening mee gehouden. Annet ziet daarin een gemiste kans, omdat organisaties nog te vaak oogkleppen dragen.

Creativiteit en innovatie vormden een vierde lijn. Vrouwen vertelden hoe ze vaak moesten improviseren, in hun loopbaan, in hun gezin, in hun teams. En tot slot kwam leiderschap naar voren als iets relationeels. Leiderschap betekende voor veel vrouwen: anderen laten groeien, ruimte maken voor dialoog, kwetsbaarheid toelaten, grenzen bewaken. Een perspectief dat dus helemaal in gaat tegen die traditionele vormen van leiderschap die focussen op macht en dominantie.

Inzichten voor hr

Het boek concludeert met een aantal inzichten voor hr-professionals. Annet ziet dat taal en framing een grote rol spelen. Kwetsbaarheid wordt bijvoorbeeld nog vaak gekoppeld aan vrouwelijke energie en gezien als iets zachts, terwijl open zijn over kwetsbaarheden juist heel constructief kan zijn. Ze pleit ook voor erkenning van ervaringskennis. Vrouwen brengen unieke inzichten mee, bijvoorbeeld rond mantelzorg of balans tussen betaald en onbetaald werk. Die ervaringskennis wordt nog onvoldoende benut. “We kijken er te weinig naar”, zegt Annet. “We negeren het een beetje, we organiseren het niet echt. Bij ons wordt het gezien als iets dat plaatsvindt in de privésfeer, iets dat we persoonlijk inrichten.”

Daarmee raakt ze aan een bredere vraag: hoe kunnen we onze arbeidsmarkt beter afstemmen op wat vrouwen nodig hebben én op wat zij meebrengen? Ze verwijst naar landen die hierin verder staan, zoals Noorwegen, waar ze ook werkt. In Noorwegen wordt onbetaald werk niet gezien als een privézaak, maar als een collectief iets dat we ook zo moeten organiseren. “In Noorwegen kijken ze heel bewust naar hoe ze die stille en eerder onzichtbare arbeid kunnen benutten”, zegt Annet. “Ze bouwen structuren die betaald en onbetaald werk samen mogelijk maken, in plaats van te doen alsof het twee gescheiden werelden zijn.”

Daarnaast benadrukt ze het belang van bewust empoweren. Vrouwen krijgen niet altijd vanzelfsprekend toegang tot netwerken, kansen of sponsoring. We moeten beseffen dat die ongelijkheid bestaat en dat het zich niet vanzelf oplost. Het is aan hr om daar actief in te sturen.

Voor vrouwen op de arbeidsmarkt heeft Annet één boodschap: “Wees trots op jezelf en durf de ervaringskennis die je hebt opgebouwd in te zetten en te gebruiken. Die kennis is waardevol en mag je gerust meenemen in je werk. Durf authentiek te zijn en durf ook authentiek te kiezen voor je eigen koers. De arbeidsmarkt en loopbanen blijven nog grotendeels afgestemd op het mannelijke prototype, maar dat betekent niet dat we dat niet stap voor stap kunnen veranderen.”