De vergeten schakel in de aanpak van grensoverschrijdend gedrag

​“Wat is eigenlijk de link tussen psychologische veiligheid en grensoverschrijdend gedrag?” Die vraag kreeg ik na een presentatie van ons onderzoek over psychologische veiligheid op het werk. Ons Securex focus report benoemt die link niet. Toch tonen onze onderzoeksresultaten dat ze er wel degelijk is - en vermoedelijk zelfs in twee richtingen.

Enerzijds kan een psychologisch onveilige omgeving het risico op grensoverschrijdend gedrag vergroten. Wanneer medewerkers zich niet durven uiten uit angst voor negatieve gevolgen, worden spanningen of ongepast gedrag minder snel benoemd. Problemen blijven dan langer onder de radar en meldingen gebeuren soms pas wanneer situaties escaleren. In zo’n context ontstaat gemakkelijk een zwijgcultuur waarin signalen van pestgedrag of intimidatie te laat of helemaal niet worden gedeeld.

Anderzijds kan grensoverschrijdend gedrag het gevoel van psychologische veiligheid sterk ondermijnen. Wie geconfronteerd wordt met pestgedrag, intimidatie of andere vormen van ongewenst gedrag, voelt zich minder vrij om zich uit te spreken. Medewerkers geven dan minder snel aan wanneer het werk te veel wordt, vragen minder feedback, bespreken fouten minder snel en brengen minder ideeën aan. De veerkracht en de innovatiekracht van teams komen daardoor onder druk te staan.

Na onthullingen over grensoverschrijdend gedrag zetten veel organisaties in op meldpunten, vertrouwenspersonen en klachtenprocedures. Zulke maatregelen zijn belangrijk, maar situeren zich vooral in de secundaire en tertiaire preventie: ze treden in werking wanneer een probleem zich al voordoet of pas wanneer iemand een melding maakt. Onderzoekers zoals Peggy De Prins en Aukje Nauta wijzen er op dat een sterke focus op formeel beleid rond sociale veiligheid soms paradoxaal kan werken: hoe meer procedures en regels, hoe onveiliger werknemers zich soms voelen, omdat die nadruk impliciet suggereert dat de werkvloer een risicovolle plek is.

Ons onderzoek wijst er daarom op dat organisaties baat hebben bij een sterkere focus op primaire preventie. Psychologische veiligheid ontstaat vooral in de dagelijkse interacties binnen teams. De manier waarop leidinggevenden richting geven, feedback stimuleren en omgaan met fouten speelt daarin een belangrijke rol. Eerder onderzoek van Securex toont bovendien dat controlerend en vooral passief leiderschapsgedrag – problemen laten aanslepen of pas reageren wanneer situaties escaleren – het risico vergroot dat spanningen op de werkvloer onuitgesproken blijven en kunnen uitmonden in grensoverschrijdend gedrag. Leiderschap dat ruimte geeft voor inspraak, duidelijke verwachtingen schept en open dialoog aanmoedigt, vergroot de kans dat medewerkers zich durven uitspreken.

Een duidelijke en gedeelde visie op leiderschap en gerichte ondersteuning van leidinggevenden – via opleiding, coaching en reflectie – vergroten de kans op een klimaat waarin medewerkers zich gehoord en gerespecteerd voelen. In zo’n omgeving worden spanningen sneller besproken en krijgen signalen van grensoverschrijdend gedrag eerder een stem.

Wie grensoverschrijdend gedrag wil voorkomen, kijkt dus best niet alleen naar procedures. Ook de cultuur en het leiderschap binnen teams bepalen hoe veilig een organisatie werkelijk is.

​Gastauteur Heidi Verlinden, Research Project Manager bij Securex & Docent Arbeidspsychologie KU Leuven