“Er is geen rode knop om technologie te stoppen”

Datawetenschapper Bart Baesens en professor Nicky Dries bespreken in dit artikel de impact van AI op de werkvloer. Terwijl Bart de kansen benadrukt, wijst Nicky op risico’s zoals verlies aan menselijkheid. Ze stellen de cruciale vraag: wat willen we écht met AI bereiken?

​In dit laatste artikel uit de reeks over de theatrale talk buigen datawetenschapper Bart Baesens en professor organisatiegedrag Nicky Dries zich over de impact van AI op de werkvloer. Voor Bart biedt het kansen om saaie taken te schrappen en nieuwe mogelijkheden te creëren, terwijl Nicky waarschuwt voor verlies aan zin, autonomie en menselijkheid. Samen schuiven ze de echte vraag naar voren: niet wat AI kan, maar wat we ermee willen doen.

Technologie biedt enorme kansen, maar de gevaren zijn reëel als we vergeten waar het écht om draait: de mens. “Ik geloof niet in een jobapocalyps, wel in een acceleratoreffect waarbij AI functies verandert, taken verlicht en nieuwe jobs creëert”, zegt datawetenschapper Bart Baesens. Hij verwijst naar een studie van PwC die stelt dat AI repetitieve, weinig bevredigende jobs overneemt, de productiviteit verhoogt en zelfs de lonen opdrijft. “Denk aan callcenters of monotone administratie, sectoren waar burn-outs vaak voorkomen. In andere beroepen zal AI eerder een aanvullende rol spelen.”

Tussen controle en autonomie
Zelf ervaart Bart AI als een hulp om efficiënter te werken. “Zeker in sectoren als IT en finance zie je soms een verdrievoudiging van de productiviteit.” Maar hij waarschuwt tegelijk voor het doorgedreven gebruik van technologie als controlemiddel. “AI moet de mens dienen, geen Big Brother worden. Vandaag zie je dat technologie vaak wordt ingezet om mensen te monitoren, verpakt als welzijn, maar in essentie controle.” Ook in de academische wereld merkt hij hoe alles meetbaar wordt. “Er komen steeds meer KPI’s bij. Niets verdwijnt.”

Zijn kritische blik komt voort uit persoonlijke ervaringen. “Vrienden dragen een Fitbit om hun slaap te meten. Prima als dat vrijwillig is, maar ik wil niet in een werksfeer terechtkomen waar alles overdadig wordt gemonitord.” Hij verwijst naar de theatrale talk die aan bod kwam in een van de vorige magazines waar medewerker Pablo een chip ingeplant kreeg. “Mensen willen zelf beslissen hoe ze werken. Als elk aspect van werk in KPI’s wordt gegoten, tast dat onze menselijkheid aan.”

Wat gaat er verloren?
Die zorg deelt ook professor organisatiegedrag Nicky Dries, die de toekomst van werk onderzoekt vanuit een maatschappelijk en politiek perspectief. “Wij nemen bewust een kritische positie in. Niet omdat we tegen AI zijn, maar omdat het debat nu te vaak techno-optimistisch is.” Ze verwijst naar haar gesprekken met de Frans-Australische filosoof Jean-Philippe Deranty, die bestudeert wat er verloren gaat in werk door AI. “Vandaag draait het bij veel AI-toepassingen om efficiëntie en snelheid. Maar wie heeft ooit beslist dat efficiëntie het hoogste doel is? Het idee dat mensen meer en sneller moeten werken binnen dezelfde werkuren voor hetzelfde loon, vind ik geen vooruitgang.”

De spanning tussen vooruitgang en verlies aan menselijkheid loopt als een rode draad door het gesprek. Nicky pleit voor meer aandacht voor mensgerichte waarden: imperfectie, experiment, betekenis en zingeving. “Kunst bijvoorbeeld kun je niet maken met een druk op de knop. De hele betekenis ervan zit in het proces. Wat verliezen we als we dat soort processen vervangen door algoritmes?”

Bart erkent dat bedrijven te weinig ruimte laten voor experiment. “We hebben meer sandbox time nodig: speelruimte om technologie te verkennen zonder onmiddellijke druk. Dat wekt nieuwsgierigheid en vertrouwen. Veel weerstand komt voort uit angst voor het onbekende.” Maar volgens Nicky is angst niet altijd de juiste diagnose. “Veel mensen zijn niet per se bang. Ze vinden AI vooral saai, een grijze brij zonder karakter. Mensen leven in het nu. Ze zitten niet elke dag na te denken over wat er over vijf jaar misschien met hun job gebeurt.”

Toch komt die toekomst snel dichterbij. Bart wijst op de sprongen in AI-ontwikkeling, zoals Artificial General Intelligence, systemen die zelfstandig redeneren, plannen en problemen oplossen. “De top van de AI-wereld verwacht dat we die stap binnen vijf jaar zetten. Dan komen we in een totaal ander landschap terecht, ook op het vlak van ethiek en mensbeeld. Systemen die autonoom handelen en zichzelf willen in stand houden roepen fundamentele vragen op.”

Verschillende wereldbeelden
Nicky houdt van dat soort denkoefeningen, waarin posities botsen. “Het gesprek mag niet verzanden in vrijblijvende middenposities. Veel mensen in de techwereld staan verrassend open voor filosofische discussies. Ze beseffen dat ze in een tunnel zitten en kunnen leren van andere disciplines.” Volgens haar ligt de echte botsing niet tussen mens en machine, maar tussen verschillende wereldbeelden: de ene gericht op efficiëntie, de andere op betekenis. “Het debat mag niet blijven steken in ‘voor of tegen AI’. Het gaat over wat we belangrijk vinden in werk en in mens-zijn. Hoe meer onderzoek ik doe naar technologie, hoe meer ik antwoorden ga zoeken in kunst, literatuur en natuur.”

Ze ziet ook een kantelpunt. “In Zuid-Korea vroegen de studenten mij: waarom nog studeren als AI ons vervangt? Dat raakt aan de kern: waar zit nog de betekenis van menselijk werk in een wereld waarin technologie steeds meer overneemt?” Volgens Nicky draait het AI-discours vaak om kostenbesparing. “AI wordt gepresenteerd als innovatie, maar in wezen gaat het om efficiëntie. En wat kost bedrijven het meest? Precies: de mensen.”

Bart erkent die spanning. “Wie vanuit een managementlogica vertrekt, stelt productiviteit centraal. Technologie komt geleidelijk, maar is onomkeerbaar. Er is geen rode knop om technologie te stoppen.” Hij verzet zich tegen de controlelogica. “AI moet een assistent zijn, geen controleur. Technologisch kan alles, maar moeten we het ook willen?”

Meer baby’s, migranten of robots?
Nicky merkt dat Europa worstelt met regulering. “Ik ben voor strikte regulering, maar het wordt snel een bureaucratisch kluwen. Tegelijk onttrekken techbedrijven zich aan hun verantwoordelijkheid.” Bart nuanceert: “AI zelf is niet het probleem. Je reguleert geen technologie op zich, het is wat wij ermee doen. Hoe we technologie inzetten om elk sprankeltje creativiteit, autonomie of afwijking te ‘managen’, dat is de echte uitdaging.” Toch beseft hij dat grenzen vaak pas zichtbaar worden via the hard way. “Bedrijven die te ver gaan, lopen soms vast. Of werknemers pikken het niet meer. Maar een collectief verzet? Dat zie ik niet direct gebeuren. We beseffen het vaak pas als het al te laat is.” Voor Nicky ligt de hoop in het collectief. “Niet bij het individu, maar in sociale bewegingen, in vakbonden, in verzet. Maar die optie wordt nauwelijks nog benoemd. Omdat dat natuurlijk niet wenselijk is.”

Tijdens een studiebezoek aan Japan merkte Nicky dat het debat daar niet draait om AI, maar om demografie. “Ze hebben er naar eigen zeggen drie keuzes: meer baby’s, meer migratie, of robots.” Ze ontmoette Hiroshi Ishiguro, die robots en avatars ontwikkelt om de krimpende beroepsbevolking op te vangen. “Dat klinkt als sciencefiction,” zegt Bart, “maar het roept wel de juiste morele vragen op. Willen we echt naar een samenleving waarin menselijke afwezigheid technologisch wordt ingevuld?”

Beiden zijn het eens: de toekomst van werk is niet technologisch, maar politiek. “We doen vaak alsof technologie zich vanzelf ontwikkelt”, zegt Nicky. “Maar dat is een discours dat elke menselijke keuze uitwist. De echte vraag is: in wat voor samenleving willen we leven?”

In memoriam: Bart Baesens (27/2/1975 – 6/8/2025) overleed na de afname van dit interview. Barts expertise in big data & analytics maakte hem tot pionier in academia en was ook waardevol voor vraagstukken over HR analytics en algoritmisch management. KU Leuven zal hem herinneren als een uitzonderlijke docent en onderzoeker, met een aanstekelijk enthousiasme en diepe passie voor zijn vakgebied.