Cognitieve doping: de nieuwe snelweg naar topprestaties?

Dit artikel werd overgenomen uit het tijdschrift Revue RH van l’Ordre des conseillers en ressources humaines agréés (CRHA) van Quebec.*

Naast vitamines, koffie en energiedranken, grijpen steeds meer mensen naar minder onschuldige middelen om het vol te houden op het werk. Een pilletje ritalin om de concentratie te verbeteren. Een tablet propranolol om de stress te kalmeren. Een microdosis psilocybine om de efficiëntie en creativiteit te stimuleren. Worden deze middelen de nieuwe wonderoplossing in een westerse samenleving waar presteren de norm is? En wat zegt de wetenschap?

Tegen welke prijs?

Ritalin, Concerta, Vyvanse, Adderall… Psychostimulantia worden voorgeschreven aan mensen met ADHD. Ze verhogen de beschikbaarheid van dopamine en noradrenaline, neurotransmitters die aandacht, concentratie en motivatie aansturen.

Maar bij cognitieve doping nemen werknemers deze middelen in om beter te presteren. Een Britse studie toont aan dat gemiddeld 14% van de 30.000 ondervraagde personen in 15 landen in 2017 minstens één keer een stimulerend geneesmiddel heeft gebruikt. Bij misbruik, zoals cognitieve doping, werken deze middelen korter en vallen de nadelen sneller op.

​“Voor mensen met een reëel functioneel probleem corrigeert het medicijn een stoornis in de hersenen”, legt Philippe Vincent uit, apotheker en docent aan het Universitair Instituut voor Geestelijke Gezondheid van de Universiteit van Montréal. In een prestatiecontext daarentegen ervaren mensen vooral hyperconcentratie en meer energie. Bij misbruik duren de effecten korter, en treden bijwerkingen sneller op: verlies van eetlust, slapeloosheid, vermoeidheid, en een toenemende behoefte aan hogere dosissen. Soms worden psychostimulantia zelfs gecombineerd met slaapmiddelen. Een gevaarlijke cocktail die snel kan leiden tot afhankelijkheid.

Mythe of realiteit?

​Microdoseren betekent op vaste tijdstippen ongeveer een tiende van een gebruikelijke dosis psilocybine nemen, de werkzame stof in bepaalde hallucinogene paddenstoelen. Aanhangers beweren dat dit hun creativiteit op het werk bevordert en symptomen van angst of depressie verlicht, zonder de typische trip of hallucinaties te veroorzaken.

De wetenschappelijke evidentie blijft voorlopig beperkt. Door de illegale status van deze middelen is onderzoek schaars. Dat maakt het moeilijk om uitspraken te bevestigen of een consensus te bereiken. Er zijn bovendien weinig aanwijzingen dat microdosering tot verslaving leidt, in tegenstelling tot andere stoffen. Een onderzoek uit Nederland observeerde wel veranderingen in het denkpatroon en het probleemoplossend vermogen van deelnemers, maar kon geen verbetering van cognitieve of analytische vaardigheden aantonen.

In Canada onderzoekt een team van de Universiteit van Toronto momenteel het fenomeen. Het klinisch onderzoek – een wereldprimeur – richt zich op de behandeling van depressie, maar zal wellicht ook duidelijk maken of microdosering een echt effect heeft of louter een placebo is. Hier gaat het niet om cognitieve doping, maar om het beheersen van situationele stress. Bètablokkers, medicijnen die de hartslag vertragen en bepaalde spiervezels ontspannen, winnen aan populariteit.

“Bij iemand die regelmatig in paniek raakt, bijvoorbeeld tijdens een presentatie voor een raad van bestuur, zal de bètablokker de hartactiviteit temperen en dus de stress verminderen”, verklaart Philippe Vincent. Het probleem? Een te lage bloeddruk kan leiden tot duizeligheid, vermoeidheid, koude handen en voeten, spijsverteringsproblemen of een daling van fysieke prestaties. Bovendien leer je door deze bètablokkers niet om op een andere, duurzame manier met stress om te gaan.

Hoe ga je als organisatie om met cognitieve doping?

​Wanneer werknemers stimulerende middelen gebruiken zonder medische opvolging, zijn er vijf mogelijke actielijnen:

1. Zet in op mensgericht leiderschap en een cultuur die gezondheid en welzijn centraal zet. Vermijd buitensporige prestatiedruk.

2. Herken signalen zoals terugval in prestaties of gedragsveranderingen en verwijs indien nodig gericht door naar een arts.

3. Sensibiliseer over risico’s zoals bijwerkingen en afhankelijkheid, en benadruk het belang van medisch advies.

4. Stimuleer een gezonde levensstijl met aandacht voor rustmomenten, evenwichtige voeding, beweging en kwalitatieve slaap.

5. Versterk werknemersondersteuning door vlotte toegang tot artsen en psychologen, en door workshops over stressbeheer en persoonlijke organisatie aan te bieden.

Waakzaamheid is essentieel om ontsporingen rond cognitieve doping te voorkomen. Door samen met medische professionals een gezonde werkomgeving te creëren, dragen ze bij aan het welzijn van medewerkers en dus ook aan duurzame prestaties binnen de organisatie.

* De Ordre des conseillers en ressources humaines agréés is in Québec het referentiepunt voor een goed personeelsbeleid. De orde verenigt bijna 12.000 erkende professionals (CRHA | CRIA). Sinds 1998 is het magazine Revue RH een hybride medium voor communicatie en opleiding dat professionals helpt om de uitdagingen van het vak beter te begrijpen en aan te pakken.