Werkstress in de zorg verminderen via participatie

Het is geen geheim, de zorgsector staat onder druk. In Europa kampen zorginstellingen met personeelstekorten, hoge uitstroom en stijgende werkdruk. Ook op spoedgevallendiensten is de druk sterk voelbaar. Dat kan leiden tot emotionele belasting en een verhoogd risico op stress en burn-out. Wat kunnen zorginstellingen doen om die werkstress aan te pakken? Het onderzoek van Hendrik Van Simaeys en co-auteurs Lore Mannaerts, Brecht Serraes en Els Clays, op initiatief van UGent@Work, toont aan dat medewerkers die zelf actief nadenken over verbeteringen en actieplannen, zich minder belast en meer gewaardeerd voelen.

Zelf aan het roer van verandering

“Om te onderzoeken hoe het werk van zorgprofessionals draaglijk en gezond kan zijn, implementeerden en evalueerden wij een participatieve organisatieinterventie (POI)”, vertelt Hendrik. Dergelijke interventies vertrekken vanuit het idee dat duurzame verandering mogelijk wordt wanneer medewerkers zelf actief betrokken worden bij het beslissingsproces. “Niemand kent hun werkcontext beter dan de werknemers. Daardoor zijn zij de echte ervaringsdeskundigen van de dagdagelijkse parktijk”, klinkt het.

Een POI is gebaseerd op het bottom-up principe waarin zorgprofessionals zelf in kaart brengen wat datgene is dat hun job het meest belast. Medewerkers kregen de ruimte om in gestructureerde groepssessies problemen te benoemen, onderliggende oorzaken bloot te leggen en samen te zoeken naar haalbare oplossingen. Die oplossingen worden vervolgens vertaald in concrete acties op team- en organisatieniveau: werkprocessen worden verbeterd, afspraken rond samenwerking worden gemaakt en communicatie met leidinggevenden wordt versterkt.

“Het uitgangspunt is dat collectieve participatie leidt tot eigenaarschap. Wanneer medewerkers zelf de verbeteracties formuleren en uitvoeren, groeit het draagvlak om de veranderingen vol te houden. Daarnaast versterkt een POI de psychologische veiligheid en wordt er een open en veilige werksfeer gecreëerd waarin medewerkers zich vrij voelen om ideeën te delen, vragen te stellen en problemen aan te kaarten zonder te vrezen voor eventuele negatieve gevolgen. Hierdoor verschuift de focus van oplossingen die bij het individu worden gelegd, naar het structureel verbeteren van de psychosociale werkomgeving.”

Pilootproject op de spoedgevallendienst

“We implementeerden een participatief traject in de praktijk met een pilootproject op een Vlaamse spoedgevallen.” In totaal namen 59 medewerkers deel. Deze groep bestond voornamelijk uit verpleegkundigen, maar ook artsen, zorgondersteuners en administratief personeel namen deel. Vijf maanden lang doorliepen zij samen een gestructureerd proces in vijf fasen: voorbereiding, screening, actieplanning, implementatie en evaluatie.

Tijdens elke fase stond inspraak en samenwerking centraal. Medewerkers brachten zelf de belangrijkste knelpunten in kaart, formuleerden oplossingen en voerden haalbare verbeteracties uit. “Dit leidde tot meer gestructureerde teamoverleggen, heldere afspraken rond taakverdeling en informatieoverdracht, en aanpassingen in logistieke en administratieve werkstromen. Daarnaast werden hulpmiddelen en procedures geoptimaliseerd en kwam er meer aandacht voor de erkenning en ondersteuning door leidinggevenden.”

Een stap vooruit in psychosociaal welzijn

Het traject bracht bovendien tastbare verbeteringen die in het dagelijks leven voelbaar waren. Medewerkers rapporteerden dat hun stress afnam en de balans tussen werk en privé beter houdbaar werd. Daarnaast voelden ze zich sterker erkend en gewaardeerd door hun leidinggevenden. Bovendien hadden de deelnemers het gevoel dat de werkdruk beheersbaar was en taken daadwerkelijk afgerond konden worden. Tot slot werd het werktempo en de hoeveelheid taken ook als minder belastend ervaren door de deelnemers.

Ook de procesevaluatie gaf een overwegend positief beeld. De deelnemers waardeerden het traject en voelden zich klaar om verbeteringen te omarmen. Uit de analyses bleek dat medewerkers die meer openstonden voor verandering later in het traject ook minder stress rapporteerden. “Dit suggereert dat een bereidheid om vernieuwingen te aanvaarden mogelijk samenhangt met een grotere verbetering in het welzijn.”

Advies voor beleid en praktijk

De resultaten van dit onderzoek suggereren dat participatie een waardevolle weg kan zijn om werkstress in de zorgsector aan te pakken. Door medewerkers systematisch inspraak te geven in het verbeteren van hun werkomgeving, ontstaan oplossingen die beter aansluiten bij de dagelijkse praktijk en beter gedragen kunnen worden.

Een belangrijke stap in dit proces is het opnemen van psychosociaal welzijn in het kwaliteits- en veiligheidsbeleid van ziekenhuizen. Daarbij wordt het mentale en emotionele welzijn van zorgverleners even systematisch meegenomen als medicatieveiligheid of infectiepreventie. “Concreet kan dit betekenen dat teams regelmatig peilen naar werkdruk en emotionele belasting, dat signalen van overbelasting snel worden opgevolgd en dat knelpunten die stress veroorzaken worden aangepakt. Het is essentieel om stressvermindering niet alleen te zien als de verantwoordelijkheid van de individuele zorgverlener, maar als een gedeelde opdracht van het hele zorgteam.”

“Participatieve organisatie-interventies zijn geen wondermiddel, maar bieden door het actief betrekken van medewerkers wel een gedragen en veelbelovend pad naar een duurzamer zorgsysteem”, besluit Hendrik.